การเปลี่ยนผ่านของการศึกษาเพื่อพัฒนาอาชีพในประเทศไทย: จากระบบการฝึกเสมียนรับราชการสู่การศึกษาด้านอาชีพเพื่อการพึ่งพาตนเอง - ศักดิ์เจริญ ปิยะ; ชาตินทุ เอกสิทธิ์ (วารสารสังคมพัฒนศาสตร์, 2026)
บทความวิชาการนี้มุ่งวิเคราะห์การเปลี่ยนผ่านของการศึกษาเพื่อพัฒนาอาชีพในประเทศไทยในเชิงประวัติศาสตร์และเชิงนโยบาย โดยพิจารณาพัฒนาการตั้งแต่ระบบการศึกษาในสมัยสมบูรณาญาสิทธิราชย์ที่มุ่งผลิต “เสมียนรับราชการ” เพื่อตอบสนองความต้องการของรัฐสมัยใหม่ ไปสู่การจัดการศึกษาด้านอาชีพที่มุ่งเสริมสร้างทักษะการทำงาน สมรรถนะวิชาชีพ และความสามารถในการพึ่งพาตนเองของประชาชนในบริบทเศรษฐกิจและสังคมที่เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วในยุคหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ผู้เขียนได้เรียบเรียงข้อมูลจากเอกสารเชิงประวัติศาสตร์ด้านการศึกษาและเอกสารนโยบายการศึกษา ครอบคลุมแผนแม่บททางการศึกษาของไทยตั้งแต่โครงการศึกษา พ.ศ. 2441 - 2474 แผนการศึกษาชาติ พ.ศ. 2475 - 2494 แผนการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2503-ปัจจุบัน แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ตลอดจนกฎหมายและนโยบายด้านอาชีวศึกษาและการศึกษาตลอดชีวิตในแต่ละช่วงเวลา ผลการวิเคราะห์ชี้ให้เห็นว่า ค่านิยม “นิยมเป็นเสมียน” ได้กำหนดทิศทางของระบบการศึกษาไทยในระยะยาว ทำให้การศึกษาสายสามัญถูกยกย่องเหนือการศึกษาสายอาชีพ และส่งผลต่อโครงสร้างกำลังคนของประเทศ อย่างไรก็ตาม นับตั้งแต่ช่วงหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 เป็นต้นมา โดยเฉพาะในยุคแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ การศึกษาด้านอาชีพได้รับการยกระดับให้เป็นกลไกสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจ การผลิตแรงงานมีฝีมือ และต่อยอดสู่แนวคิดการศึกษาฐานสมรรถนะ การเรียนรู้ตลอดชีวิต และการเป็นผู้ประกอบการในศตวรรษที่ 21 บทความสรุปว่า การเปลี่ยนผ่านจากการศึกษาเพื่อรับราชการสู่การศึกษาเพื่อการพึ่งพาตนเองไม่ใช่เพียงการปรับหลักสูตรหรือรูปแบบการจัดการเรียนรู้ หากแต่เป็นการเปลี่ยนกระบวนทัศน์ของการศึกษาไทย จากการมุ่งตำแหน่งและสถานะทางสังคม ไปสู่การพัฒนาศักยภาพมนุษย์เพื่อการดำรงชีวิต การพึ่งพาตนเอง การทำงาน และการพัฒนาสังคมอย่างยั่งยืน