บทบาทของเทคโนโลยีสารสนเทศและปัญญาประดิษฐ์ในการบริหารการศึกษาในยุคดิจิทัล: นวัตกรรม กรณีศึกษา และข้อพึงระวัง

บทคัดย่อ

บทความวิชาการฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์เชิงวิพากษ์เกี่ยวกับบทบาทของเทคโนโลยีสารสนเทศและปัญญาประดิษฐ์ (Artificial Intelligence: AI) ต่อการปฏิรูปโครงสร้างการบริหารการศึกษาในยุคเปลี่ยนผ่านทางดิจิทัล โดยมุ่งประมวลและสังเคราะห์แกนกลางสำคัญ 3 ประการ ได้แก่ นวัตกรรมเชิงระบบในภาวการณ์ปัจจุบัน การถอดบทเรียนและเปรียบเทียบกรณีศึกษาในระดับสากลกับบริบทประเทศไทย ตลอดจนการถ่วงดุลด้วยข้อพึงระวังเชิงระบบที่ผู้กำหนดนโยบายและผู้บริหารสถาบันการศึกษาจำเป็นต้องตระหนักรู้ วิธีดำเนินการศึกษาใช้ระเบียบวิธีทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบและการสังเคราะห์วรรณกรรมเชิงลึก (In-depth Systematic Literature Synthesis) จากฐานข้อมูลระดับชาติและนานาชาติรวมทั้งสิ้น 35 ฉบับ (พ.ศ. 2559-2568) ภายใต้กรอบการวิเคราะห์พหุมิติ 4 ด้าน ประกอบด้วย มิติด้านข้อมูล มิติด้านระบบอัตโนมัติ มิติด้านความยุติธรรมทางสังคม และมิติด้านความโปร่งใส

ผลการสังเคราะห์พบว่า ปัญญาประดิษฐ์ได้พลิกโฉมการบริหารจัดการศึกษาจากระบบบันทึกสถิติเชิงรับไปสู่วิทยาการพยากรณ์ข้อมูลเชิงรุก (Predictive Analytics) อย่างไรก็ดี จากการวิเคราะห์เปรียบเทียบเชิงบริบทสะท้อนว่า แม้ในระดับสากลจะสามารถประยุกต์ใช้เทคโนโลยีเพื่อลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำและโอบอุ้มกลุ่มเปราะบางได้สำเร็จ แต่สำหรับบริบทประเทศไทย ปัญญาประดิษฐ์อาจกลายเป็นตัวเร่งความเหลื่อมล้ำทางดิจิทัล (Digital Divide) และสร้างอคติเชิงระบบ (Systemic Bias) ที่ตราหน้ากลุ่มผู้เรียนยากจนหากปราศจากการกำกับดูแลที่รัดกุม นอกจากนี้ยังพบข้อท้าทายสำคัญเกี่ยวกับช่องว่างทักษะดิจิทัลระหว่างรุ่น (Intergenerational Digital Gap) ของบุคลากรที่ก่อให้เกิดแรงต้านทางจิตวิทยา บทความนี้จึงนำเสนอข้อเสนอแนะเชิงยุทธศาสตร์ 3 ระดับ ได้แก่ ระดับมหภาค (การวางกรอบจริยธรรมและการสร้างพันธมิตรรัฐ-เอกชน) ระดับกึ่งมหภาค (การจัดเตรียมแนวปฏิบัตินิเวศข้อมูลและแผนบริหารความเสี่ยง) และระดับจุลภาค (การปลูกฝังวัฒนธรรมขับเคลื่อนด้วยข้อมูลและการพัฒนาทักษะรู้เท่าทัน AI แก่บุคลากร) เพื่อมุ่งเน้นให้ปัญญาประดิษฐ์ทำหน้าที่เป็นระบบสนับสนุนข้อมูล (Information Enabler) โดยยังคงรักษาวิจารณญาณและมิติความเห็นอกเห็นใจของมนุษย์ (Human Agency & Empathy) ไว้อย่างสมบูรณ์