โพธิปักขิยธรรม: ระบบพัฒนามนุษย์เชิงพุทธ

บทคัดย่อ

บทความวิชาการเรื่อง โพธิปักขิยธรรม: ระบบพัฒนามนุษย์เชิงพุทธ มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาและวิเคราะห์โพธิปักขิยธรรม 37 ประการในฐานะระบบการพัฒนามนุษย์ตามแนวพระพุทธศาสนาเถรวาท โดยมุ่งอธิบายโครงสร้าง บทบาท และกระบวนการทำงานของหลักธรรมดังกล่าวในลักษณะองค์รวม เพื่อชี้ให้เห็นว่าโพธิปักขิยธรรมมิได้เป็นเพียงหมวดธรรมสำหรับการปฏิบัติภาวนาเท่านั้น หากแต่เป็นกรอบแนวคิดและแนวปฏิบัติที่ครอบคลุมการพัฒนามนุษย์ทั้งด้านพฤติกรรม จิตใจ และปัญญาอย่างเป็นระบบ การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงเอกสาร ใช้ข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัยเป็นหลัก และวิเคราะห์ข้อมูลด้วยกรอบแนวคิดเชิงพุทธ พบว่า หลักธรรมชุดนี้มีโครงสร้างที่เป็นระบบและความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันอย่างมีลำดับ หมวดธรรมแต่ละหมวดทำหน้าที่เฉพาะแต่เกื้อกูลซึ่งกันและกัน เริ่มจากสติปัฏฐาน 4 อันเป็นรากฐานของการรู้เท่าทันและความไม่ประมาท สัมมัปปธาน 4 และอิทธิบาท 4 ซึ่งทำหน้าที่เป็นกลไกแห่งความเพียรและแรงขับเคลื่อนสู่ความสำเร็จ อินทรีย์ 5 และพละ 5 ทำหน้าที่ควบคุมและเสริมพลังของจิต โพชฌงค์ 7 เป็นองค์แห่งการตรัสรู้ และมรรคมีองค์ 8 เป็นกรอบเกณฑ์แห่งการรวมกระบวนการดำเนินชีวิตและการปฏิบัติธรรม สะท้อนว่า โพธิปักขิยธรรมสามารถประยุกต์ใช้ได้จริงทั้งในสมถะและวิปัสสนากรรมฐาน การดำเนินชีวิตประจำวันของคฤหัสถ์และบรรพชิต ตลอดจนการบรรลุความเป็นพระอริยบุคคล จึงนับได้ว่าเป็นระบบพัฒนามนุษย์เชิงพุทธที่สมบูรณ์ และมีคุณค่าทั้งเชิงทฤษฎีและเชิงปฏิบัติ อีกทั้งกระบวนการนี้ ยังสอดคล้องกับการพัฒนาคุณภาพชีวิตของมนุษย์ในสังคมร่วมสมัยอีกด้วย