อุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ชีวิตในฐานะการเดินทางทางน้ำในเซียมซี ของพระอารามหลวง ชั้นเอก ภาคเหนือตอนล่าง

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อวิเคราะห์อุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ “ชีวิตในฐานะการเดินทางทางน้ำ” ที่ปรากฏในเซียมซีของพระอารามหลวงชั้นเอกในเขตภาคเหนือตอนล่าง ใช้แนวคิดอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ในการอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างภาษา ความคิด และโลกทัศน์ ข้อมูลวิจัย ประกอบด้วย เซียมซี จำนวน 56 ใบ ซึ่งคัดเลือกแบบเฉพาะเจาะจงจากพระอารามหลวงชั้นเอกภาคเหนือตอนล่าง การวิจัยใช้ระเบียบวิธีเชิงคุณภาพ โดยวิเคราะห์เนื้อหา (content analysis) ร่วมกับการวิเคราะห์การถ่ายโยงมโนทัศน์ (conceptual mapping) ระหว่างแหล่งต้นทางและแหล่งปลายทาง พิจารณาองค์ประกอบเชิงอุปลักษณ์ ความหมาย และความสัมพันธ์เชิงมโนทัศน์ที่ปรากฏในตัวบท ผลการวิจัยพบว่า อุปลักษณ์ “ชีวิต คือ การเดินทางทางน้ำ” ถูกสร้างขึ้นอย่างเป็นระบบผ่านองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ เรือ ผู้พาย สายน้ำ กระแสน้ำ คลื่นลม และจุดหมายปลายทาง ซึ่งล้วนทำหน้าที่แทนมโนทัศน์เกี่ยวกับตัวตนมนุษย์ การดำเนินชีวิต อุปสรรค ความไม่แน่นอน และเป้าหมายแห่งความสำเร็จหรือความสมหวัง อุปลักษณ์ดังกล่าวสะท้อนโลกทัศน์แบบพุทธที่เน้นความไม่จีรัง การดำรงอยู่ภายใต้กฎแห่งเหตุปัจจัย การยอมรับสภาวะที่ไม่อาจควบคุมได้ แสดงให้เห็นความเปราะบางของมนุษย์ท่ามกลางกระแสแห่งโชคชะตาและความเปลี่ยนแปลงของชีวิต ผลการวิจัยชี้ให้เห็นว่า เซียมซีมิได้ทำหน้าที่เพียงเป็นเครื่องมือทำนายโชคชะตา หากแต่เป็นวาทกรรมทางวัฒนธรรมที่มีบทบาทในการประกอบสร้างและถ่ายทอดกรอบความคิดเกี่ยวกับชีวิตผ่านระบบอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์อย่างเป็นพลวัต ข้อค้นพบดังกล่าวมีนัยสำคัญทั้งในเชิงทฤษฎีและเชิงวัฒนธรรม คือ ขยายองค์ความรู้ด้านอุปลักษณ์เชิงมโนทัศน์ในบริบทวาทกรรมศาสนาไทย และสะท้อนบทบาทของภาษาในการกำหนดการรับรู้ การตีความ และการให้ความหมายต่อประสบการณ์ชีวิตของผู้คนในสังคมไทย