ศึกษาวิเคราะห์การเจริญโพชฌงค์ในโพชฌังควิภังค์

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาโครงสร้างเนื้อหาสาระสำคัญในโพชฌังควิภังค์ 2) ศึกษาการเจริญโพชฌงค์ในพระไตรปิฎก 3) วิเคราะห์การเจริญโพชฌงค์ในโพชฌังควิภังค์ เป็นงานวิจัยคุณภาพเชิงวิเคราะห์ด้านเอกสาร โดยศึกษาค้นคว้าข้อมูลจากพระไตรปิฎก อรรถกถา เอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้องนำมาวิเคราะห์ เรียบเรียง และนำเสนอข้อมูลอย่างเป็นระบบ ผลการวิจัยพบว่า 1) โครงสร้างเนื้อหาสำคัญในโพชฌังควิภังค์ปรากฏในพระไตรปิฎกเล่มที่ 35 หมวดคัมภีร์พระอภิธรรมปิฎก โพชฌังควิภังค์ หมายถึง แจกแจง จำแนกโพชฌงค์ 7 ตามแนวสุตตันตภาชนียนัยและอภิธรรมภาชนียนัย โพชฌงค์ทั้ง 7 ต่างทำหน้าที่ของตนและสัมพันธ์กันอย่างใกล้ชิด เริ่มจากสติสัมโพชฌงค์หรือการเจริญสติอย่างต่อเนื่องเป็นโพชฌงค์ข้อแรก มีอุปการะแก่โพชฌงค์ที่เหลือ 2) การเจริญโพชฌงค์ คือ การทำให้โพชฌงค์แต่ละองค์ธรรมเกิดขึ้น มีความสัมพันธ์กับธรรมหมวดอื่น โพชฌงค์มีความสำคัญในฐานะเป็นธรรมโอสถ เป็นคุณเครื่องตรัสรู้ โพชฌงค์กับกัลยาณมิตร โพชฌงค์กับโยนิโสมนสิการ ในฐานะอริยมรรคมีองค์ 8 ในฐานะเครื่องช่วยในการดำรงชีวิต สติสัมโพชฌงค์เป็นอุปการะแก่โพชฌงค์ทุกข้อ เป็นเครื่องดำเนินชีวิตไม่ให้ประมาท 3) การวิเคราะห์การเจริญโพชฌงค์ในโพชฌังควิภังค์มี 2 แนว คือ แนวแรกวิเคราะห์ตามแนวพระสูตร มี 3 นัย และแนวที่ 2 วิเคราะห์ตามแนวอภิธรรม มี 4 นัย ประเด็นธรรมที่สัมพันธ์กับโพชฌงค์ เช่น อาสวะ นิวรณ์ และสังโยชน์ เป็นต้น วิเคราะห์การเจริญโพชฌงค์ตามแนวโพธิปักขิยธรรม 37 ประการซึ่งมีความสำคัญต่อการพัฒนาปัญญาเพื่อการตื่นรู้ของมนุษย์คือถึงนิพพาน