การศึกษาเปรียบเทียบโครงสร้างพื้นที่ทางจักรวาลวิทยาในวรรณกรรมไตรภูมิพระร่วงและคัมภีร์ซานไห่จิง

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาโครงสร้างพื้นที่ทางจักรวาลวิทยาในวรรณกรรมไตรภูมิพระร่วงและคัมภีร์ซานไห่จิง 2) เปรียบเทียบโครงสร้างพื้นที่ทางจักรวาลวิทยาระหว่างไตรภูมิพระร่วงกับคัมภีร์ซานไห่จิง  3) เปรียบเทียบลักษณะการจัดระเบียบพื้นที่ ตามความหมายทางสังคมและวัฒนธรรมที่ปรากฏในวรรณกรรมทั้งสองเรื่อง การศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพเชิงวิเคราะห์เปรียบเทียบวรรณกรรม โดยใช้กรอบแนวคิดมานุษยวิทยา ศาสนา และภูมิศาสตร์จินตภาพ ผ่านการวิเคราะห์ข้อมูลปฐมภูมิ ได้แก่ ไตรภูมิพระร่วงและคัมภีร์ซานไห่จิง และวิเคราะห์ข้อมูลทุติยภูมิ ทำการสรุปผลเปรียบเทียบผ่าน 3 ประเด็น คือ 1) โครงสร้างและมิติทางกายภาพของพื้นที่จักรวาลวิทยา 2) กลไกการจัดระเบียบพื้นที่ตามระบบความเชื่อและคุณค่าทางสังคม และ 3) นัยเชิงอุดมการณ์และโครงสร้างอำนาจที่แฝงอยู่ในพื้นที่ ผลการวิจัยพบว่า 1) ไตรภูมิพระร่วงนำเสนอพื้นที่แนวดิ่งที่มีเขาพระสุเมรุเป็นศูนย์กลาง ขณะที่คัมภีร์ซานไห่จิงนำเสนอพื้นที่แนวนอนที่แผ่จากภูมิศาสตร์จริงตรงศูนย์กลางไปสู่พื้นที่ปรัมปรา 2) ไตรภูมิพระร่วงจัดภพภูมิผูกตำแหน่งพื้นที่เข้ากับสภาวะทางจิตและระดับบุญบารมี ส่วนคัมภีร์ซานไห่จิงจัดวางแบบขยายจากเขตภูมิประเทศและทรัพยากรที่มนุษย์คุ้นเคยไปสู่พื้นที่ห่างไกลเหนือธรรมชาติ สะท้อนวิธีที่มนุษย์โบราณใช้ทำความเข้าใจธรรมชาติและสิ่งแปลกใหม่ 3) ไตรภูมิพระร่วงจัดวางพื้นที่แบบ “แกนแนวดิ่งเชิงจริยธรรม” สถาปนาความชอบธรรมทางการเมืองของชนชั้นผู้ปกครองผ่านสภาวะธรรมราชา ส่วนคัมภีร์ซานไห่จิงจัดวางแบบ “แกนแนวนอนเชิงขอบเขตความรู้” จาก “ศูนย์กลางทางวัฒนธรรม” ออกจาก “ความเป็นอื่น” เพื่อให้ผู้ปกครองอ้างสิทธิ์และความชอบธรรมในการปกครองผ่านพิธีกรรมและการครอบครองความรู้ทางภูมิศาสตร์ดังกล่าว