การพัฒนาเชิงพื้นที่เพื่อแก้ไขปัญหาความยากจนผ่านกรอบแนวคิดการดำรงชีพ อย่างยั่งยืน: กรณีศึกษาตำบลตาเมียง อำเภอพนมดงรัก จังหวัดสุรินทร์

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อออกแบบโครงการช่วยเหลือคนจนโดยการสร้างและใช้นวัตกรรมแก้จนที่สอดคล้องกับบริบทพื้นที่ตำบลตาเมียง อำเภอพนมดงรัก จังหวัดสุรินทร์ โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยและพัฒนา บูรณาการร่วมกับกระบวนการคิดเชิงออกแบบและกรอบแนวคิดการดำรงชีพอย่างยั่งยืน ประชากร ได้แก่ ครัวเรือนยากจนตามฐานข้อมูลปี พ.ศ. 2564 จำนวน 677 ครัวเรือน และกลุ่มตัวอย่างคัดเลือกแบบเจาะจง จำนวน 45 ครัวเรือน เครื่องมือวิจัยประกอบด้วย แบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง แบบสำรวจข้อมูลทุนการดำรงชีพ และแบบบันทึกกระบวนการเรียนรู้ วิเคราะห์ข้อมูลด้วยสถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ร้อยละ ค่าเฉลี่ย และการวิเคราะห์เนื้อหา ผลการวิจัยพบว่า ครัวเรือนยากจนมีศักยภาพทุนการดำรงชีพโดยรวมอยู่ในระดับ “อยู่ยากถึงอยู่ลำบาก” โดยเฉพาะทุนทางสังคมมีคะแนนเฉลี่ยต่ำที่สุด (1.39 จากคะแนนเต็ม 4.00) สะท้อนถึงข้อจำกัดด้านความสัมพันธ์และเครือข่ายทางสังคมในชุมชน จากข้อค้นพบดังกล่าว ผู้วิจัยได้พัฒนานวัตกรรมกระบวนการเพื่อออกแบบโครงการช่วยเหลือคนจนที่มุ่งปรับเปลี่ยนวิธีคิดและฟื้นฟูความสัมพันธ์ทางสังคมในชุมชน โดยใช้แนวคิด “ศาลเทวดา” เป็นกระจกสะท้อนตนเองเพื่อให้ตระหนักรู้ในศักยภาพของตนเองสู่การลงมือทำด้วยตนเอง อันนำไปสู่การลดการพึ่งพิงจากภายนอก ควบคู่กับกิจกรรม “ลงแขกเพาะกล้าไม้” และ “วงโสเหล่” ซึ่งทำหน้าที่เป็นพื้นที่สำหรับแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน เสริมสร้างทุนทางสังคม นอกจากนี้ นวัตกรรมดังกล่าวช่วยปรับบทบาทของครัวเรือนยากจนจาก “ผู้พึ่งพิง” สู่ “การพึ่งพาตนเอง” โดยการแปลงทุนธรรมชาติให้เป็นสินทรัพย์เชิงเศรษฐกิจ ส่งผลให้ครัวเรือนมีรายได้เฉลี่ยเพิ่มขึ้นร้อยละ 33.21 เมื่อเทียบกับรายได้เดิมหรือคิดเป็น 1,151.02 บาทต่อครัวเรือนต่อเดือนและก่อให้เกิดห่วงโซ่คุณค่าใหม่ที่เอื้อต่อการพึ่งพาตนเองอย่างยั่งยืน