ระบบปฏิทินนิเวศวัฒนธรรม: การถอดรหัสกลไก "กระดานไม้หมุด" ของชาติพันธุ์กะเหรี่ยงโปในจังหวัดอุทัยธานี

บทคัดย่อ

บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษารูปแบบ ระบบ และกระบวนการคำนวณปฏิทินจันทรคติของกลุ่มชาติพันธุ์กะเหรี่ยง ในชุมชนกะเหรี่ยงแห่งหนึ่งทางภาคตะวันตกของประเทศไทย โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ และตรวจสอบโดยคนในชุมชนในฐานะผู้เชี่ยวชาญ จำนวน 5 ท่าน ซึ่งเป็นผู้สืบทอดองค์ความรู้ดั้งเดิม ผลการศึกษาพบว่า ระบบปฏิทินของชุมชนเป็น "ปฏิทินนิเวศวัฒนธรรม" ที่สัมพันธ์กับวัฏจักรการทำกินและวิถีชีวิตทางพิธีกรรม โดยใช้วัตถุทางวัฒนธรรมในรูปแบบ "กระดานไม้หมุด" ซึ่งมีลักษณะเป็นแผ่นไม้รูปทรงครึ่งวงกลม เจาะรูเรียงรายตามแนวโค้งเพื่อแทนค่าตำแหน่งของดวงจันทร์ในแต่ละวัน การใช้งานกระดานไม้ดังกล่าวควบคู่กับการสังเกตการณ์ท้องฟ้าโดยจะมีข้างขึ้น 15 วันและวันข้างแรม 15 วัน โดยกำหนดให้เดือนคู่เป็นเดือนเต็มมีทั้งสิ้น 30 วัน แต่เดือนคี่เป็นเดือนขาดจะมีเพียง 29 วันกล่าวคือจะตัดวันแรม 15 ค่ำออกไปในทุกเดือนคี่ ถือเป็นเครื่องมือที่ใช้ในการกำหนดวัน เดือน ปี ของชุมชนที่มีความซับซ้อนในการระบุกิจกรรม ทั้งการเริ่มฤดูกาลเพาะปลูกและวันกิจกรรมสำคัญตามความเชื่อ สะท้อนให้เห็นถึงความสามารถในการสังเกตท้องฟ้าและกำหนดวัน เวลาของบรรพบุรุษ งานวิจัยนี้สรุปได้ว่า องค์ความรู้เรื่องปฏิทินกะเหรี่ยงมิใช่เพียงมุขปาฐะ แต่มีระบบการบันทึกที่เป็นรูปธรรมผ่านวัตถุทางวัฒนธรรม ที่มีโครงสร้าง กลไก และการกำหนดวัน เวลา เดือน และปีอย่างเป็นระบบ อย่างไรก็ตาม ด้วยวัสดุที่เป็นไม้และการสืบทอดที่จำกัดเฉพาะกลุ่มผู้นำพิธีกรรม ทำให้ภูมิปัญญานี้มีความเสี่ยงต่อการสูญหาย จึงมีความจำเป็นต้องพัฒนารูปแบบการสืบทอดใหม่ที่เหมาะสมกับยุคสมัยต่อไป