พุทธศาสนาในฐานะเป็นรากฐานของวิทยาศาสตร์

บทคัดย่อ

หนังสือ พุทธศาสนาในฐานะเป็นรากฐานของวิทยาศาสตร์ ของสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ป.อ. ปยุตโต) เป็นผลงานเชิงวิชาการที่นำเสนอความสัมพันธ์ระหว่างพุทธศาสนากับวิทยาศาสตร์ โดยมีที่มาจากการบรรยายปาฐกถาพิเศษเนื่องในวันวิทยาศาสตร์แห่งชาติ ณ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เนื้อหามุ่งชี้ให้เห็นจุดร่วม จุดต่าง เป้าประสงค์ และขีดจำกัดของทั้งสองศาสตร์ในการอธิบายความจริงของโลกและชีวิต หนังสือมีความยาว 232 หน้า ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2535 และได้รับการตีพิมพ์ซ้ำถึง 11 ครั้ง สะท้อนคุณค่าและอิทธิพลทางวิชาการอย่างต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม คำถามเชิงวิจารณ์ที่สำคัญคือ การพัฒนาจากงานปาฐกถาสู่ข้อเสนอเชิงทฤษฎีสามารถเชื่อมโยงกับบริบทวิทยาศาสตร์ร่วมสมัยได้ลึกเพียงใด

              สาระสำคัญของหนังสือครอบคลุมพัฒนาการของศาสนา แนวคิดพื้นฐานของวิทยาศาสตร์ และความสัมพันธ์เชิงเหตุผลระหว่างวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และศาสนา ผู้เขียนนำเสนออย่างเป็นระบบและเข้าใจง่าย ช่วยให้ผู้อ่านเห็นลักษณะเฉพาะของแต่ละศาสตร์โดยไม่สับสนในกรอบคิดหรือเป้าหมาย อย่างไรก็ดี ในเชิงวิพากษ์ การอภิปรายยังคงอยู่ในระดับกรอบแนวคิดทั่วไป และยังเปิดคำถามว่าได้เชื่อมโยงกับการถกเถียงในปรัชญาวิทยาศาสตร์ร่วมสมัยมากน้อยเพียงใด โดยเฉพาะประเด็นสถานะของความรู้ ความเป็นกลางทางคุณค่า และบทบาทของมนุษย์ในกระบวนการสร้างองค์ความรู้

              ผู้วิจารณ์เห็นว่าหนังสือเล่มนี้มีคุณูปการสำคัญต่อการเปิดพื้นที่ทางปัญญาให้มองพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์ในเชิงบูรณาการ โดยเฉพาะสำหรับผู้อ่านทั่วไปและนักวิชาการข้ามสาขา ขณะเดียวกัน หนังสือก็ท้าทายผู้อ่านเชิงวิชาการระดับสูงให้ต่อยอดด้วยกรอบปรัชญาวิทยาศาสตร์เพิ่มเติม เพื่อพัฒนาการอภิปรายไปสู่ระดับทฤษฎีที่เข้มข้นยิ่งขึ้นในบริบทสังคมร่วมสมัย