พุทธสถาปัตยกรรมพระมหาธาตุเจดีย์นครศรีธรรมราช

บทคัดย่อ

การวิจัยนี้มุ่งศึกษาอิทธิพลทางศาสนาที่ส่งผลต่อการก่อสร้างและพัฒนาการทางสถาปัตยกรรม มีวัตถุประสงค์การวิจัย ได้แก่ 1) เพื่อศึกษาพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของพระบรมธาตุเจดีย์ภายใต้อิทธิพลทางศาสนาต่าง ๆ 2) เพื่อวิเคราะห์องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่สะท้อนความเชื่อและหลักธรรมทางศาสนา 3) เพื่อศึกษาบทบาทของเจดีย์ในการเผยแพร่และรักษาพระพุทธศาสนาในภาคใต้ 4) เพื่อประเมินความสำคัญทางวัฒนธรรมและจิตวิญญาณของเจดีย์ต่อชุมชนท้องถิ่นและความสำคัญทางจิตวิญญาณของพระบรมธาตุเจดีย์วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร จังหวัดนครศรีธรรมราช การวิจัยเป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยใช้วิธีการศึกษาแบบพหุวิธี (Multi-Method Approach) ประกอบด้วยการศึกษาเอกสาร การสำรวจภาคสนาม และการสัมภาษณ์เชิงลึก กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญจำนวน 15 คน ได้แก่ ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์ศิลปะ พระสงฆ์ผู้ดูแลวัด และผู้นำชุมชนท้องถิ่น เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บข้อมูลคือ แบบสังเกตการณ์แบบมีโครงสร้าง และแบบสัมภาษณ์กึ่งโครงสร้าง ซึ่งผ่านการตรวจสอบความตรงเชิงเนื้อหาโดยผู้เชี่ยวชาญ 3 ท่าน และมีค่าดัชนีความสอดคล้อง (CVI) อยู่ในระดับดี การวิเคราะห์ข้อมูลใช้วิธีการวิเคราะห์เนื้อหา (Content Analysis) และการวิเคราะห์เชิงธีม (Thematic Analysis) พร้อมตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลตามหลักของ Lincoln และ Guba

ผลการวิจัยสรุปได้ว่า (1) พระบรมธาตุเจดีย์นครศรีธรรมราชมีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ต่อเนื่องตั้งแต่สมัยศรีวิชัย นครศรีธรรมราช จนถึงรัตนโกสินทร์ แสดงถึงการผสมผสานอิทธิพลของมหายาน เถรวาท และพราหมณ์–ฮินดู (2) องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม เช่น ฐานแปดเหลี่ยม ตัวระฆัง และยอดฉัตร สะท้อนหลักธรรมสำคัญในพุทธศาสนา ได้แก่ อริยมรรคมีองค์แปด ธรรมจักร และพระรัตนตรัย (3) พระบรมธาตุเจดีย์ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางศาสนาและวัฒนธรรมของภาคใต้ เป็นสื่อกลางในการเผยแพร่ธรรมะและสร้างความต่อเนื่องทางศรัทธาของชุมชน ทั้งในพิธีกรรม การศึกษา และการแสวงบุญ สรุปได้ว่า พระบรมธาตุเจดีย์มิได้เป็นเพียงโบราณสถาน แต่เป็นศูนย์กลางทางจิตวิญญาณที่หล่อหลอมอัตลักษณ์ของชาวนครศรีธรรมราชอย่างยั่งยืน