สารคดีภาพถ่าย : การปรับตัวทางวัฒนธรรมหนังใหญ่วัดขนอน

บทคัดย่อ

งานวิจัยเชิงสร้างสรรค์เรื่อง “สารคดีภาพถ่าย : การปรับตัวทางวัฒนธรรมหนังใหญ่วัดขนอน” มุ่งทำความเข้าใจพลวัตของการสืบทอดศิลปะการแสดงพื้นบ้านไทยในบริบทสังคมร่วมสมัย โดยพิจารณา “การปรับตัว” ในฐานะกระบวนการดำรงอยู่ของมรดกทางวัฒนธรรมที่ยังมีชีวิต (living heritage) ซึ่งเกิดขึ้นผ่านการปฏิบัติ การเรียนรู้ และการมีส่วนร่วมของชุมชน ศิลปะหนังใหญ่ในฐานะมรดกภูมิปัญญาที่สะท้อนอัตลักษณ์ทางศิลปะและจิตวิญญาณของชุมชน กำลังเผชิญกับความท้าทายจากการเปลี่ยนแปลงทางสังคม เทคโนโลยี และวิถีชีวิตของคนรุ่นใหม่ 

การวิจัยครั้งนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการปรับตัวของศิลปะการแสดงหนังใหญ่วัดขนอน จังหวัดราชบุรี และนำเสนอภาพถ่ายที่เล่าเรื่องการดำรงอยู่และการสืบทอดศิลปะดังกล่าวในมิติร่วมสมัย งานวิจัยประยุกต์แนวทาง มานุษยวิทยาทางทัศนภาพ (visual anthropology) และ การถ่ายภาพสารคดี (documentary photography) โดยใช้ภาพถ่ายเป็นเครื่องมือในการเรียนรู้ศิลปะและวัฒนธรรมของชุมชนวัดขนอน ผู้วิจัยทำหน้าที่เป็น “ผู้สังเกตเชิงศิลปะ” (artistic observer) เข้าไปบันทึกกระบวนการแสดงจริงอย่างเป็นธรรมชาติ ไม่เข้าไปกำกับ ยกเว้นในส่วนของการถ่ายตัวหนังภายในพิพิธภัณฑ์ที่ใช้แสงไฟควบคุมเพื่อให้เห็นรายละเอียดของลวดลายตอกหนัง การเก็บข้อมูลครอบคลุมสามส่วน ได้แก่ (1) การบันทึกตัวหนังในพิพิธภัณฑ์ (2) การแสดงจริงที่มีทั้งเงา การแสดงหน้าฉาก และดนตรีสด (3) การฝึกซ้อมของเยาวชนผู้สืบทอด ผลการวิจัยพบว่าศิลปะหนังใหญ่วัดขนอนยังคงดำรงอยู่ได้จากการสืบทอดระหว่างรุ่น โดยเยาวชน ผู้แสดง และพระภิกษุในชุมชนร่วมกันตีความและปรับรูปแบบศิลปะให้สอดคล้องกับยุคสมัย ภาพถ่ายจึงทำหน้าที่เป็น “ภาษาทางวัฒนธรรม” (cultural language) ที่สะท้อนศิลปะหนังใหญ่ในฐานะ “มรดกที่ยังมีชีวิต” ซึ่งยังคงเคลื่อนไหวและเปลี่ยนแปลงไปพร้อมกับสังคมไทยในศตวรรษที่ 21