นาคาคติ: ความเชื่อวัฒนธรรมทางน้ำ ลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยากรมชลประทาน Naga Beliefs and Aquatic Culture in the Chao Phraya River Basin: Perspectives from the Royal Irrigation Department

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาองค์ความรู้ทางวัฒนธรรมเกี่ยวกับนาคาคติ และ 2) ศึกษาเชิงรูปธรรมและนามธรรมที่สัมพันธ์กับคติความเชื่อและความสัมพันธ์ เรื่อง พญานาคสู่การตีความสัญลักษณ์กรมชลประทาน กลุ่มผู้ให้ข้อมูลใช้แบบเจาะจง ประกอบด้วย 1) กลุ่มผู้รู้ คือ กลุ่มชุมชนท้องถิ่นและผู้นำทางวัฒนธรรม 2) กลุ่มผู้ปฏิบัติ คือ กลุ่มนักวิชาการและผู้เชี่ยวชาญ นักวิชาการด้านมานุษยวิทยาและวัฒนธรรม 3) กลุ่มบุคคลทั่วไป คือ กลุ่มหน่วยงานและผู้ปฏิบัติงานด้านน้ำ เจ้าหน้าที่กรมชลประทาน การวิจัยครั้งนี้ใช้วิธีวิจัย เชิงคุณภาพทางวัฒนธรรม โดยใช้เครื่องมือในการเก็บรวมรวบข้อมูล คือ แบบสำรวจ แบบสัมภาษณ์ แบบสังเกต จัดประชุมกลุ่มย่อย และการประชุมเชิงปฏิบัติการ

          ผลการวิจัยพบว่า 1) ผลการวิจัยชี้ว่านาคาคติเป็นองค์ความรู้ทางวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงความเชื่อ วิถีชีวิต และการจัดการน้ำของลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ทำหน้าที่สร้างกรอบคุณค่า จิตสำนึกการอนุรักษ์ ความร่วมมือระหว่างรัฐกับชุมชน และสนับสนุนการใช้ทรัพยากรน้ำอย่างยั่งยืนในสังคมไทยร่วมสมัย 2) คติความเชื่อและความสัมพันธ์ เรื่อง พญานาคสู่การตีความสัญลักษณ์กรมชลประทาน สะท้อนว่าพญานาคมีความหมายทั้งเชิงรูปธรรมและเชิงนามธรรมที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระบบ ทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่สะท้อนความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ น้ำ ธรรมชาติ และสังคม โดยกลุ่มผู้รู้ ผู้ปฏิบัติงาน และประชาชนทั่วไปให้คุณค่าในฐานะผู้พิทักษ์แหล่งน้ำ แหล่งความอุดมสมบูรณ์ และเครื่องยึดเหนี่ยวทางใจ การตีความเชิงสัญลักษณ์นี้สะท้อนบทบาทกรมชลประทานในการจัดการทรัพยากรน้ำอย่างยั่งยืนบนฐานวัฒนธรรมไทย