พระคิลานุปัฏฐากกับการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายในระบบการดูแลแบบประคับประคองของไทย: การทบทวนวรรณกรรมแบบบูรณาการ Phra Kilanupatthaka and End-of-Life Carein Thailand's Palliative Care System: An Integrative Literature Review
Article Sidebar
Main Article Content
บทคัดย่อ
บทความนี้เป็นบทความปริทัศน์วรรณกรรมแบบบูรณาการตามกรอบของ Whittemore and Knafl ที่มุ่ง (1) วิเคราะห์บทบาทของพระคิลานุปัฏฐากในการดูแลพระสงฆ์ผู้ป่วยระยะสุดท้าย (2) สังเคราะห์องค์ความรู้ ทางพระพุทธศาสนาที่สนับสนุนการดูแลแบบประคับประคอง (3) วิเคราะห์ความขัดแย้งเชิงจริยธรรมระหว่างพระธรรมวินัยกับข้อจำกัด ทางการแพทย์ และ (4) เสนอโมเดลบูรณาการพระคิลานุปัฏฐากเข้าสู่ระบบการดูแลแบบประคับประคองของไทย ผ่านการทบทวน วรรณกรรมอย่างเป็นระบบจากเอกสารวิชาการและงานวิจัยที่ตีพิมพ์ระหว่าง พ.ศ. 2555–2566 (ค.ศ. 2012–2023) จำนวน 38 ฉบับ ที่ผ่านเกณฑ์การคัดเลือกและประเมินคุณภาพ
ผลการสังเคราะห์พบว่าพระคิลานุปัฏฐากมีองค์ความรู้และทักษะที่สอดคล้องกับหลักการดูแลแบบประคับประคองใน 4 มิติ ได้แก่ ด้านร่างกาย ด้านจิตใจ ด้านสังคม และด้านจิตวิญญาณ โดยได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการจากธรรมนูญสุขภาพพระสงฆ์แห่งชาติ พ.ศ. 2560 และหลักสูตรอบรม 70 ชั่วโมง อย่างไรก็ตาม ยังขาดกรอบมาตรฐานและเครื่องมือคัดกรองเฉพาะสำหรับพระสงฆ์ และยังพบ ความเคร่งครัดเชิงจริยธรรม (Ethical Tension) ระหว่างความเคร่งครัดในสิกขาบทกับความจำเป็นทางการแพทย์ องค์ความรู้ใหม่ ที่บทความนี้นำเสนอ คือ “โมเดลบูรณาการพระคิลานุปัฏฐาก-ประคับประคอง” (Kilanupatthaka Palliative Integration Model: KPIM) ซึ่งเป็นข้อเสนอเชิงแนวคิดที่เชื่อมโยงฐานคุณค่าทางพระพุทธศาสนา สมรรถนะการดูแลแบบประคับประคอง และระบบเครือข่ายสนับสนุน เข้าด้วยกันเป็นครั้งแรก เพื่อเป็นกรอบตั้งต้นสำหรับการพัฒนาและทดสอบในบริบทจริงต่อไป
Article Details
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
เอกสารอ้างอิง
กรมกิจการผู้สูงอายุ. (2568). สถิติผู้สูงอายุไทย. กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์.
พระวิชิต ธมฺมชิโต. (2560). คู่มือดูแลพระภิกษุอาพาธในโรงพยาบาล. โรงพิมพ์ญาณภาวัน.
พระศักดิธัช สํวโร. (2561). รูปแบบและกระบวนการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายตามแนวพระพุทธศาสนาของประชาชนในจังหวัดแพร่ [วิทยานิพนธ์ปริญญาพุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต, มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย].
พระอธิการเฉลิม กนฺตสาโร และพระศักดิธัช สํวโร. (2563). การพัฒนาศักยภาพพระคิลานุปัฏฐากในโครงการวัดส่งเสริมสุขภาพของพระสงฆ์ในเขตอำเภอศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย. วารสารบัณฑิตศึกษาปริทรรศน์ มจร วิทยาเขตแพร่, 6(1), 47–59.
พระอธิการเฉลิม กนฺตสาโร และศิริโรจน์ นามเสนา. (2565). พระคิลานุปัฏฐาก: บทบาทการดูแลสุขภาวะพระสงฆ์. วารสารวิจัยวิชาการ, 5(2), 275–284. https://doi.org/10.14456/jra.2022.49.
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2539). พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล. (2563). สุขภาพคนไทย 2563: สองทศวรรษปฏิรูปการศึกษาไทย ความล้มเหลว และความสำเร็จ. สถาบันวิจัยประชากรและสังคม มหาวิทยาลัยมหิดล.
สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ. (2562). ธรรมนูญสุขภาพพระสงฆ์แห่งชาติ พุทธศักราช 2560 (พิมพ์ครั้งที่ 6). บริษัท โอ.เอส. พริ้นติ้ง เฮ้าส์ จำกัด.
สำนักอนามัยผู้สูงอายุ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. (2561). คู่มือแนวทางการอบรมหลักสูตรพระคิลานุปัฏฐาก (พระอาสาสมัครส่งเสริมสุขภาพประจำวัด-อสว.) (พิมพ์ครั้งที่ 2). สำนักงานกิจการโรงพิมพ์องค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึก.
อุมาพร นิ่มตระกูล และพระวิสิทธิ์ ฐิตฺวิสิทฺโธ. (2563). พฤติกรรมสุขภาพของพระสงฆ์กับความรอบรู้ด้านสุขภาพจากพระคิลานุปัฏฐาก สู่พระนักสื่อสารในเขตสุขภาพที่ 1. วารสารพุทธศาสตร์ศึกษา, 11(1), 33–51.
Aung, K. T., Aung, M. N., Thit, W. M., Dang, T. N., Moolasart, V., & Lorga, T. (2020). Buddhist perspectives on end-of-life care: A qualitative study among Buddhist monks and healthcare providers. Journal of Pain and Symptom Management, 60(1), e1–e10.
Clark, D. (2007). From margins to centre: A review of the history of palliative care in cancer. The Lancet Oncology, 8(5), 430–438.
Connor, S. R., & Sepulveda Bermedo, M. C. (Eds.). (2014). Global atlas of palliative care at the end of life. Worldwide Palliative Care Alliance; World Health Organization.
De Luca, E., Sena, B., Butcher, K., & de Wal, L. J. (2025). Spirituality and palliative care: International models and new perspectives. Frontiers in Sociology, 10, Article 1523685.
https://doi.org/10.3389/fsoc.2025.1523685.
Mamom, J., & Daovisan, H. (2022). How Buddhist religious care is incorporated for end-of-life stroke patients receiving palliative care at home during the COVID-19 pandemic: Revisiting constructivist grounded theory. Religions, 13(10), Article 1000. https://doi.org/10.3390/rel13101000.
Puchalski, C. M., Vitillo, R., Hull, S. K., & Reller, N. (2014). Improving the spiritual dimension of whole person care: Reaching national and international consensus. Journal of Palliative Medicine, 17(6), 642–656.
Upasen, R., Thanasilp, S., Akkayagorn, L., Chimluang, J., Tantitrakul, W., Doutrich, D. L., & Saengpanya, W. (2022). Death acceptance process in Thai Buddhist patients with life-limiting cancer: A grounded theory. Global Qualitative Nursing Research, 9, 1–10. https://doi.org/10.1177/23333936221111809.
Whittemore, R., & Knafl, K. (2005). The integrative review: Updated methodology. Journal of Advanced Nursing, 52(5), 546–553.
World Health Organization. (2020). Palliative care key facts. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/palliative-care.
