วิเคราะห์ความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาค ที่มีผลต่อ วิถีชีวิตของชุมชน ตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดหนองคาย

บทคัดย่อ

การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์คือ 1) เพื่อศึกษาความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาคในพระพุทธศาสนา 2) เพื่อศึกษาสภาพปัจจุบันเกี่ยวกับความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาคที่มีผลต่อวิถีชีวิตของชุมชนตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดหนองคาย                     และ 3) เพื่อวิเคราะห์ความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาคที่มีผลต่อวิถีชีวิตของชุมชนตำบลในเมือง อำเภอเมือง จังหวัดหนองคาย เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยมีผู้ให้ข้อมูลสำคัญทั้งสิ้น             25 รูป/คน ผู้วิจัยได้กำหนดเลือกแบบเจาะจง เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย คือ แบบสัมภาษณ์ วิเคราะห์ด้วยวิธีการเชิงพรรณนา

ผลการวิจัยพบว่า 1) ความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาคในพระพุทธศาสนา พบว่า ความเชื่อเกี่ยวกับพญานาคในบริบทลุ่มแม่น้ำโขง มิได้เป็นเพียงตำนานพื้นบ้านหรือความเชื่อเชิงจินตนาการเท่านั้น หากแต่เป็น “สัญลักษณ์กลาง” ที่หลอมรวมพระพุทธศาสนา วัฒนธรรมพื้นถิ่น 2) สภาพปัจจุบันเกี่ยวกับความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาคที่มีผลต่อวิถีชีวิตของชุมชน พบว่า ความเชื่อเรื่องพญานาคในบริบทชาวพุทธ โดยเฉพาะในพื้นที่ตำบลในเมือง จังหวัดหนองคาย มิได้เป็นเพียงตำนานพื้นบ้าน หากแต่เป็นระบบความเชื่อที่หยั่งรากลึกในวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชุมชน โดยพญานาคทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์ศักดิ์สิทธิ์ที่ได้รับความเคารพบูชาและมีความผูกพันทางจิตวิญญาณอย่างแนบแน่น รูปธรรมของความเชื่อดังกล่าวสะท้อนผ่านรูปปั้นพญานาคที่ประดับตามบ้านเรือน ลวดลายบนเครื่องใช้ การสวดมนต์บูชา และการจัดเครื่องเซ่นในวันสำคัญทางศาสนา อีกทั้งยังมีบทบาทในศิลปกรรมวัด                 และ3) วิเคราะห์ความเชื่อและพิธีกรรมการบูชาพญานาคที่มีผลต่อวิถีชีวิตของชุมชน พบว่า ความเชื่อเรื่องพญานาคในตำบลในเมือง จังหวัดหนองคาย ทำหน้าที่เป็น “สัญลักษณ์กลาง” ที่หลอมรวมพระพุทธศาสนา ความเชื่อพื้นถิ่น และวิถีชีวิตร่วมสมัยเข้าด้วยกันอย่างแนบแน่น โดยแสดงออกผ่านพิธีกรรมสำคัญ เช่น งานบุญบั้งไฟพญานาค การรำถวาย และการบวงสรวง นอกจากนี้ พญานาคยังเป็นสื่อกลางในการสอนหลักธรรมทางพุทธศาสนา