ธรรมชาติของมนุษย์และการพัฒนาศักยภาพในแบบพุทธปรัชญาเถรวาท

บทคัดย่อ

บทความวิชาการนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาวิเคราะห์ธรรมชาติของมนุษย์และการพัฒนาศักยภาพในแบบพุทธปรัชญาเถรวาท ผลการศึกษาพบว่า มนุษย์เป็นเพียงสัตว์ประเภทหนึ่งในบรรดาสัตว์ทั้งหลาย และจัดเป็นสิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งที่มีวิญญาณหรือจิตครอง แนวคิดเรื่อง “ชีวิต” ใน          พุทธปรัชญาเถรวาทเชื่อมโยงกับการมี “วิญญาณ” ไม่ใช่เพียงการเติบโตหรือสืบพันธุ์ แต่สิ่งที่เรียกว่าสิ่งมีชีวิตต้องมีวิญญาณเป็นองค์ประกอบคือสิ่งที่สามารถก่อกรรมและรับผลกรรมได้ หน้าที่ของมนุษย์มิใช่เพียงการเรียนรู้เพื่อตนเอง แต่ยังต้องเกื้อกูลเพื่อนมนุษย์ให้เข้าถึงกระบวนการเรียนรู้ เพื่อมองเห็นธรรมชาติและสัจธรรมตามความเป็นจริง เป้าหมายสูงสุดคือการสร้างสังคมที่ตั้งอยู่บนความเข้าใจและสันติภาพด้วยการใช้ศักยภาพทางปัญญาที่มีในตัวมนุษย์แต่ละคน แนวทางพัฒนาเป็นระบบที่มุ่งพัฒนาวิถีชีวิตของมนุษย์ในทุกมิติ ทั้งระดับส่วนตัวและสังคม ไม่ได้จำกัดเพียงสัญชาตญาณเพื่อการอยู่ร่วมกัน “สัตว์สังคม” หรือเพียงการแสวงหาและใช้อำนาจทางการเมือง “สัตว์การเมือง” และมิใช่เพียงเพื่อแสวงหาผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ “สัตว์เศรษฐกิจ” แต่พุทธปรัชญาเห็นว่ามนุษย์คือ “เวไนยสัตว์”     ผู้มีศักยภาพพิเศษที่พร้อมจะรับการนำพาอย่างถูกต้องเพื่อพัฒนาไปสู่ความสุขทั้งประโยชน์ส่วนตนและประโยชน์ส่วนรวมและสูงสุดคือความสิ้นทุกข์เป็นแก่นแท้ของการพึ่งตนแบบเถรวาทตรงกับพุทธพจน์ว่า “อตฺตาหิ อตฺตโน นาโถ” “ตนเป็นที่พึ่งแห่งตน” แต่ตนที่ว่าต้องฝึก ไม่ใช่ตัวตนถาวรไม่มีใครทำแทนเรา แม้แต่จุดมุ่งหมายสูงสุดในทางพุทธปรัชญาเถรวาทนั่นคือ "นิพพาน”