สองนางนาคน้อย : นาฏศิลป์พื้นบ้านสร้างสรรค์จากภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยว เชิงวัฒนธรรม อำเภอเขมราฐ จังหวัดอุบลราชธานี
บทคัดย่อ
บทความวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อศึกษาและรวบรวมภูมิปัญญาในการทอผ้ามัดหมี่ลาย “นาคน้อย” อำเภอเขมราฐ จังหวัดอุบลราชธานี และ 2) เพื่อสร้างสรรค์ชุดการแสดงนาฏศิลป์พื้นบ้านจากภูมิปัญญาการทอผ้าฝ้ายมัดหมี่ ชุด “สองนางนาคน้อย” เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม อำเภอเขมราฐ จังหวัดอุบลราชธานี เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บรวบรวมข้อมูลจากการศึกษาวรรณกรรมและเอกสารงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง และเก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลหลัก จำนวน 22 คน ประกอบด้วย ประธานกลุ่มผ้าฝ้ายแท้ทอมืออำเภอเขมราฐ ช่างทอผ้า ปราชญ์ท้องถิ่นนักวิชาการ และ ผู้มีประสบการณ์ในการแสดงนาฏศิลป์พื้นบ้านในอำเภอเขมราฐ โดยการสนทนากลุ่ม สัมภาษณ์เชิงลึก และการสังเกตแบบ มีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วมผลการวิจัย พบว่า ภูมิปัญญาการทอผ้ามัดหมี่ลายนาคน้อยที่สืบทอดจากบรรพบุรุษ แบ่งเป็น 4 กระบวนการหลัก คือ 1) การเตรียมฝ้าย (การปลูกฝ้าย เก็บดอกฝ้าย อิ้วฝ้าย ดีดฝ้าย ล้อฝ้าย เข็นฝ้าย และ เปียฝ้าย) 2) การมัดหมี่ (กวักฝ้าย ค้นหมี่ และ มัดหมี่) 3) การย้อมคราม (การเตรียมคราม เลี้ยงคราม และ ย้อมคราม) และ 4) กระบวนการทอผ้า (ค้นเส้นยืน สืบหูก และทอผ้า) สำหรับการสร้างสรรค์นาฏศิลป์พื้นบ้านจากภูมิปัญญาการทอผ้า ผู้วิจัยออกแบบผลงานสร้างสรรค์จากแนวคิดการสร้างงาน 5 ประการ คือ 1) รูปแบบในการแสดง แบ่งเป็น 2 ช่วง นำเสนอตำนานของสองนางนาค และหญิงสาวชาวบ้านรำลึกบูชาสองนางนาคน้อย 2) กระบวนท่ารำและการแปรแถว ใช้การผสมผสานท่ารำนาฏศิลป์ไทยมาตรฐานกับ ท่ารำพื้นเมือง การตีบทตามคำร้อง และการเลียนแบบอากับกิริยาธรรมชาติ รวมถึงการเคลื่อนที่แบบย่ำเท้า สไลด์เท้า และเดินย่ำเท้าแปรแถวตั้งซุ้มเพื่อสื่อความหมาย 3) เครื่องแต่งกายและเครื่องประดับ ใช้ผ้าฝ้ายมัดหมี่ลายนาคน้อยเป็นหลัก เพื่อนำเสนอลายผ้าอัตลักษณ์ของชุมชน พร้อมเครื่องประดับตามคำบอกเล่าในตำนาน 4) ดนตรีและเพลงประกอบการแสดง เป็นดนตรีพื้นบ้าน ทำนองลำพื้น ลำเดิน ลำตังหวาย และทำนองแหล่เพื่อสร้างความมีมนต์ขลัง ให้เรื่องราวความเชื่อเรื่องพญานาคในแม่น้ำโขง และ 5) โอกาสที่ใช้แสดง ใช้แสดงในถนนสายวัฒนธรรมอำเภอเขมราฐ งานบวงสรวงและงานบุญประเพณี และในโอกาสต่าง ๆ ตามความเหมาะสม
Downloads
Article Details
รูปแบบการอ้างอิง
ประเภทบทความ
บทความวิจัย
Copyright & License
ลิขสิทธิ์ (c) 2026 วารสารศิลปะและวัฒนธรรมลุ่มแม่น้ำมูล
อนุญาตภายใต้เงื่อนไข Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
บทความทุกเรื่องที่ตีพิมพ์ในรูปแบบ เปิดให้เข้าถึง (Open Access) ภายใต้สัญญาอนุญาต CC BY-NC-ND 4.0 จะสามารถเข้าถึงได้ฟรีทันทีและอย่างถาวรสำหรับทุกคน โดยผู้อ่านสามารถอ่าน ดาวน์โหลด ทำสำเนา แจกจ่าย พิมพ์ ค้นหา หรือเชื่อมโยงไปยังบทความได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย การใช้งานอนุญาตเฉพาะเพื่อวัตถุประสงค์ที่ไม่แสวงหากำไร (ไม่อนุญาตการใช้เพื่อการค้า) และต้องไม่ทำการดัดแปลงแก้ไขผลงาน (ไม่อนุญาตการดัดแปลง) การเข้าถึงไม่จำเป็นต้องขออนุญาตล่วงหน้าจากสำนักพิมพ์หรือผู้แต่ง ทั้งนี้ต้องมีการอ้างอิงถึงแหล่งตีพิมพ์ต้นฉบับอย่างถูกต้องและเหมาะสม
เอกสารอ้างอิง
กรมส่งเสริมวัฒนธรรม. (2562). สัมมนาโครงการพัฒนามรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมผ้าไทยสู่สากล. กรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม.
กาญจนา ชินนาค, ฤทธิไกร กุลมณี, พลากร ทำนุบ, ภานุพงษ์ โชคนัด, ธนพร ศิริพัฒน์, รุจิรา ศรีดา, จิราพร ศิริแสน, พัชรินทร์ มีทรัพย์, จุฑามาศ บุตตะนิตย์, อำภา เวฬุวนารักษ์, และ นุชนารถ เสงี่ยมทรัพย์. (2558). ภูมิปัญญาการทอผ้าและลวดลายผ้าทอโบราณ กรณีศึกษา : กลุ่มเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนทอผ้าตำบลหนองบ่อ อำเภอเมือง จังหวัดอุบลราชธานี. คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี.
กิตติกรณ์ นพอุดมพันธุ์. (2557). การศึกษาวิเคราะห์แนวทางการออกแบบเครื่องแต่งกายนาฏศิลป์นิพนธ์ (นาฏศิลป์ไทย) คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ระหว่างปีการศึกษา 2546–2550. วารสารสถาบันวัฒนธรรมและศิลปะ, 16(1), 79 - 92.
เกษม มานะรุ่งวิทย์. (2564). สื่อสัญลักษณ์ ความเชื่อสู่อัตลักษณ์ผ้าทอไทย-ลาว. วารสารศิลปศาสตร์ (วังนางเลิ้ง) มทร. พระนคร, 1(1), 56-74.
คำล่า มุสิกา และ วิชชุตา วุธาทิตย์. (2558). แนวความคิดการสร้างสรรค์นาฏยประดิษฐ์อีสานในวงโปงลาง. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี, 6(2), 35 - 60.
จักรวาล วงศ์มณี และ รักษ์พงศ์ วงศาโรจน์. (2564). คุณลักษณะการท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์ที่นักท่องเที่ยวคาดหวัง ในแหล่งจุดหมายปลายทางเชิงสร้างสรรค์ในประเทศไทย. วารสารสันติศึกษาปริทรรศน์ มจร, 9(6), 2665 - 2678.
ฉันทนา เอี่ยมสกุล. (2553). นาฏศิลป์ไทยสร้างสรรค์ (จินตนาการ). สาขาวิชาการละคอน คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
ชมภูนาฏ ชมภูพันธ์, สรินทร คุ้มเขต, จุฑาภรณ์ วิลัยแก้ว, ผุสดี โกมาสถิต, และ วราวุฒิ เรื่องบุตร. (2565). การพัฒนาสื่อมัลติมีเดียเพื่อการเรียนรู้ เรื่อง แม่บทอีสาน เพื่อการสร้างสรรค์ผลงานนาฏศิลป์พื้นเมือง. วารสารมหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา, 17(3), 90 - 98.
ปิ่นเกศ วัชรปาณ. (2559). การสร้างสรรค์ผลงานนาฏศิลป์. สาขาวิชานาฏศิลป์ไทย คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี.
พิชิต ทองชิน. (2564). กระบวนการสร้างสรรค์นาฏศิลป์พื้นบ้านอีสานเพื่อเทิดพระเกียรติ ของผู้ช่วยศาสตราจารย์วรางคณา วุฒิช่วย. วารสารพื้นถิ่นโขงชีมูล, 7(1), 187 - 222.
วรรณศิกา จันทร์ตรี และศิวัช ศรีโภคางกุล. (2561). การท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมที่สอดคล้องกับการพัฒนาท้องถิ่นอย่างยั่งยืน : กรณีศึกษาอำเภอเขมราฐ จังหวัดอุบลราชธานี. วารสาร มทร. อีสาน ฉบับมนุษยศาสตร์ และสังคมศาสตร์. 5(1), 116 - 132.
วรางคณา วุฒิช่วย, จักรวาล วงศ์มณี, ปิ่นมณี สาระมัย, และ ณณฐ วิโย. (2563). โครงการการวิจัยนาฏศิลป์สร้างสรรค์ชุมชนท่องเที่ยว OTOP นวัตวิถีบ้านทรายมูลเพื่อการอนุรักษ์หัตถกรรมท้องถิ่น. รายงานการวิจัย. มหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี.
วรางคณา วุฒิช่วย. (2561). ภูมิปัญญาผ้าทอบ้านหนองบ่อ จังหวัดอุบลราชธานี สู่การสร้างสรรค์นาฏศิลป์ ชุด ลงข่วงเข็ญไหมสาวหนองบ่อทอผ้าลายปราสาทผึ้ง. ได้รับทุนอุดหนุนจากมหาวิทยาลัยราชภัฏอุบลราชธานี ปีงบประมาณ 2561.
สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. (2559). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 12. สำนักนายกรัฐมนตรี.
สุภัทรา บุญปัญญโรจน์. (2565). วรรณกรรมกับการท่องเที่ยว: เศรษฐกิจ (การท่องเที่ยว) สร้างสรรค์จากฐานรากวัฒนธรรม. วารสารมนุษยศาสตร์ ฉบับบัณฑิตศึกษา มหาวิทยาลัยรามคำแหง, 9(1), 82 - 97.
สุภางค์ จันทวานิช. (2551). วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ (พิมพ์ครั้งที่ 16). สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
สุรพล วิรุฬห์รักษ์. (2547). หลักการแสดงนาฏยศิลป์ปริทรรศน์. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
อัชราพร สุขทอง, อัจฉรา สุทธิสนธ์, กฤติกา ธรรมวิเศษ, ยุวดี พลศิริ, จํานงค์ จันทร์เขียว, สุภาวดี หลวงกลาง, และ สุดใจสะอาดยิ่ง. (2566). การศึกษามรดกภูมิปัญญาการทอผ้าไหมพื้นเมือง สู่การสร้างสรรค์การแสดงชุด “ระบําทอผ้าไหมเมืองสุรินทร์” บ้านท่าสว่างอําเภอเมือง จังหวัดสุรินทร์. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์, 25(1), 145 - 162.
Bourdieu, P. (1986). The Forms of Capital. The Eltan Burgos School of Economics.
Richards, G. (2018). Cultural Tourism: A Review of Recent Research and Trends. Journal of Hospitality and Tourism Management, 36, 12 - 21. https://doi.org/10.1016/j.jhtm.2018.03.005.
UNWTO. (2019). Tourism and Cultural Synergies. World Tourism Organization (UNWTO).
Wongmanee, J. (2021). Attributes of Creative Tourism Value Proposition and Guideline for the Lower North Eastern Province Group 2 [Unpublished doctoral dissertation]. National Institute of Development Administration.
