พฤฒพลังผ่านนันทนาการ: นวัตกรรมการออกแบบกิจกรรมเพื่อผู้สูงวัยไทยด้วยกรอบวิทยาศาสตร์การกีฬา

เตชภณ  ทองเติม

ผู้แต่ง

เตชภณ ทองเติม คณะศิลปศาสตร์และวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ

คำสำคัญ:

นันทนาการ, ผู้สูงวัย, สุขภาวะองค์รวม, พฤฒพลัง, ความยั่งยืน

บทคัดย่อ

ในปี พ.ศ. 2568 ประเทศไทยได้เข้าสู่สังคมผู้สูงวัยโดยสมบูรณ์ การพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้สูงวัยจึงเป็นวาระแห่งชาติที่ต้องการแนวทางเชิงระบบ โดยเฉพาะการส่งเสริมสุขภาวะผ่านกิจกรรมนันทนาการที่มีความเหมาะสมและยั่งยืน บทความนี้จึงมีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) อธิบายแนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องกับนันทนาการสำหรับผู้สูงวัย 2) ประเมินผลกระทบของกิจกรรมนันทนาการที่มีต่อคุณภาพชีวิตของผู้สูงวัย และ 3) สังเคราะห์แนวทางการออกแบบกิจกรรมที่ยั่งยืนและสร้างสรรค์สำหรับผู้สูงวัย ผลการวิเคราะห์ชี้ให้เห็นว่า นันทนาการเป็นกลไกสำคัญในการส่งเสริมพฤฒพลัง และขับเคลื่อนสุขภาวะในมิติกาย จิตใจ สังคม และจิตวิญญาณ โดยสามารถลดภาวะซึมเศร้า ฟื้นฟูสมรรถภาพร่างกาย เสริมสร้างความรู้สึกมีคุณค่าและความสัมพันธ์กับชุมชนได้อย่างมีนัยสำคัญ โดยการออกแบบกิจกรรมนันทนาการที่ยั่งยืนจำเป็นต้องเริ่มจากการประเมินศักยภาพของผู้สูงวัยในแต่ละมิติ ควบคู่กับการใช้หลักการสร้างสรรค์ ความยืดหยุ่น และการมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง ซึ่งการบูรณาการวิทยาศาสตร์การกีฬาเข้ากับภูมิปัญญาท้องถิ่นเป็นแนวทางสำคัญที่จะเพิ่มความหมายและคุณค่าของกิจกรรม ทั้งนี้ การขับเคลื่อนในระดับชุมชนยังต้องพึ่งพากลไกร่วม เช่น พื้นที่ที่เข้าถึงได้ ชมรมผู้สูงวัย และนโยบายรัฐที่ลดความเหลื่อมล้ำ ทั้งนี้เพื่อร่วมสร้างสังคมที่ผู้สูงวัยมีบทบาทอย่างยั่งยืน

Downloads

Download data is not yet available.

เอกสารอ้างอิง

กำโชค เผือกสุวรรณ. (2559). ผู้นำนันทนาการ. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

คณิต เขียววิชัย. (2557). หลักนันทนาการ (พิมพ์ครั้งที่ 3). มหาวิทยาลัยศิลปากร.

จรรเพ็ญ ภัทรเดช. (2565). ผลการจัดกิจกรรมพัฒนาศักยภาพสมองผ่านการสนทนากลุ่มไลน์ต่อความสามารถการทำงานของสมองในผู้สูงอายุชมรมผู้สูงอายุเพื่อนช่วยเพื่อนโรงพยาบาลสงขลา จังหวัดสงขลา. วารสารวิจัยและนวัตกรรมทางสุขภาพ, 5(1), 62–74.

เตชภณ ทองเติม. (2567). การออกกำลังกายสำหรับผู้สูงอายุด้วยวิถีพุทธ: มุมมองทางวิทยาศาสตร์การกีฬา. วารสารวิทยาศาสตร์การกีฬาและสุขภาพ, 25(3), 1–21.

เทพประสิทธิ์ กุลธวัชวิชัย. (2554). การนันทนาการ. สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

ปิ่นวดี ศรีสุพรรณ, สุรีย์ ธรรมิกบวร และสุรสม กฤษณะจูฑะ. (2560). โรงเรียนผู้สูงอายุกับการพัฒนาศักยภาพผู้สูงอายุในชุมชนท้องถิ่นอีสาน. วารสารพัฒนศาสตร์ วิทยาลัยพัฒนศาสตร์ ป๋วย อึ๊งภากรณ์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 14(1), 133–162.

พูลศักดิ์ หอมสมบัติ, พระใบฎีกาสุพจน์ ตปสีโล (เกษนคร), บรรยวัสถ์ ฝางคำ และสุพิมล ศรศักดา. (2565). โรงเรียนผู้สูงอายุ: การเสริมสร้างศักยภาพผู้สูงอายุในสังคมสูงวัย. วารสารนวัตกรรมการศึกษาและการวิจัย, 6(2), 540–551.

สมบัติ กาญจนกิจ. (2560). นันทนาการและอุตสาหกรรมท่องเที่ยว (พิมพ์ครั้งที่ 3). สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

สำนักนันทนาการ กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา. (2557). แนวทางการจัดกิจกรรมนันทนาการเพื่อผู้สูงวัย. สำนักนันทนาการ กรมพลศึกษา.

สำนักนันทนาการ กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา. (2561). คู่มือเรื่องการเป็นนักนันทนาการ. เพชรเกษม พริ้นติ้ง กรุ๊ป.

Adams, K.B., Leibbrandt, S., & Moon, H. (2011). A critical review of the literature on social and leisure activity and wellbeing in later life. Ageing & Society, 31(4), 683-712.

Akbar, M. F., & Putri, R. A. (2018). Assistive and wearable technology for elderly. Bulletin of Social Informatics Theory and Application, 2(1), 8-14.

Alinejad, N., Khosromanesh, F., Bijani, M., Taghinezhad, A., Khiyali, Z., & Dehghan, A. (2025). Spiritual well-being, resilience, and health-promoting lifestyle among older adult hypertensive patients: a cross-sectional study. BMC Geriatrics, 25(1), 265.

American College of Sports Medicine. (2013). ACSM's guidelines for exercise testing and prescription. Lippincott Williams & Wilkins.

Anderson, N. D., Damianakis, T., Kröger, E., Wagner, L. M., Dawson, D. R., Binns, M. A., Bernstein, S., & Cook, S. L. (2014). The benefits associated with volunteering among seniors: A critical review and recommendations for future research. Psychological Bulletin, 140(6), 1505–1533.

Aung, M. N., Moolphate, S., Aung, T. N. N., Koyanagi, Y., Kurusattra, A., Chantaraksa, S., ... & Yuasa, M. (2022). Effectiveness of a community-integrated intermediary care (CIIC) service model to enhance family-based long-term care for Thai older adults in Chiang Mai, Thailand: A cluster-randomized controlled trial TCTR20190412004. Health Research Policy and Systems, 20(Suppl 1), 110.

Bleakley, C.M., Glasgow, P., & Webb, M.J. (2012). Cooling an acute muscle injury: can basic scientific theory translate into the clinical setting?. British Journal of Sports Medicine, 46(4), 296-298.

Bone, J. K., Bu, F., Sonke, J. K., & Fancourt, D. (2024). Leisure engagement in older age is related to objective and subjective experiences of aging. Nature Communications, 15(1), 1499.

Boulton, E.R., Horne, M., & Todd, C. (2018). Multiple influences on participating in physical activity in older age: Developing a social ecological approach. Health Expectations, 21(1), 239-248.

Charoenwisal, R., & Dhammasaccakarn, W. (2022). Ageing society development strategy from a marginalised elderly group in Southern Thailand. Development in Practice, 33(8), 1-13.

Chodzko-Zajko, W.J., Proctor, D.N., Singh, M.A.F., Minson, C.T., Nigg, C.R., Salem, G.J., & Skinner, J.S. (2009). Exercise and physical activity for older adults. Medicine & Science in Sports & Exercise, 41(7), 1510-1530.

Chuang, I. C., Abdullahi, A., Chen, I. C., Wu, Y. R., & Wu, C. Y. (2025). Effects of immersive leisure-based virtual reality cognitive training on cognitive and physical function in community-based older adults: A randomized controlled trial. Digital Health, 11, 20552076251328491.

Cotter, L. M., Shah, D., Brown, K., Mares, M. L., Landucci, G., Saunders, S., Campbell, J., & Gustafson, D. H. (2024). Decoding the influence of eHealth on autonomy, competence, and relatedness in older adults: Qualitative analysis of self-determination through the Motivational Technology Model. JMIR Aging, 7(1), e56923.

Economic and Social Commission for Asia and the Pacific. (2022). Asia-Pacific Report on Population Ageing 2022: Trends, policies and good practices regarding older persons and population ageing. https://hdl.handle.net/20.500.12870/4963

Fragala, M.S., Cadore, E.L., Dorgo, S., Izquierdo, M., Kraemer, W.J., Peterson, M.D., & Ryan, E.D. (2019). Resistance training for older adults: position statement from the national strength and conditioning association. The Journal of Strength & Conditioning Research, 33(8), 2019-2052.

Franco, M.R., Tong, A., Howard, K., Sherrington, C., Ferreira, P.H., Pinto, R. Z., & Ferreira, M.L. (2015). Older people's perspectives on participation in physical activity: a systematic review and thematic synthesis of qualitative literature. British Journal of Sports Medicine, 49(19), 1268-1276.

Geiger, P.J., Boggero, I.A., Brake, C.A., Caldera, C.A., Combs, H.L., Peters, J.R., & Baer, R.A. (2016). Mindfulness-based interventions for older adults: a review of the effects on physical and emotional well-being. Mindfulness, 7, 296-307.

Hadi Mogavi, R., Son, J., Yang, S., Wang, D. M., Choong, L., Alhilal, A., Sarfraz, M., & Nacke, L. E. (2024). The Jade gateway to exergaming: How socio-cultural factors shape exergaming among East Asian older adults. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, 8(CHI PLAY), 1–34.

Hanson, S., & Jones, A. (2015). Is there evidence that walking groups have health benefits? A systematic review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine, 49(11), 710-715.

Haslam, C., Cruwys, T., Haslam, S.A., Dingle, G., & Chang, M.X.L. (2016). Groups 4 Health: Evidence that a social-identity intervention that builds and strengthens social group membership improves mental health. Journal of Affective Disorders, 194, 188-195.

Hesseberg, K., Bentzen, H., & Bergland, A. (2015). Reliability of the senior fitness test in Community-dwelling older people with cognitive impairment. Physiotherapy Research International, 20(1), 37-44.

Hikichi, H., Kondo, N., Kondo, K., Aida, J., Takeda, T., & Kawachi, I. (2015). Effect of a community intervention programme promoting social interactions on functional disability prevention for older adults: propensity score matching and instrumental variable analyses, JAGES Taketoyo study. J Epidemiol Community Health, 69(9), 905-910.

Kamawatana, U., & Sukonthasab, S. (2023). The Effect of the Intergenerational Recreation Program for Elderly. Journal of Sports Science and Health, 24(1), 89-101.

Kamawatana, U., Kanchanakit, S., & Sukonthasab, S. (2023). Planning For Intergenerational Recreation Program for Thai Elderly. Journal of Namibian Studies, 33, 13.

Kim, J., & Park, M. (2021). A meta-analysis of the association between leisure participation and depressive symptoms among older adults. Annals of Applied Sport Science, 9(4), 1-8.

Knodel, J., Teerawichitchainan, B., Prachuabmoh, V., & Pothisiri, W. (2015). The situation of Thailand’s older population: An update based on the 2014 survey of older persons in Thailand. HelpAge International.

Liguori, G., & American College of Sports Medicine. (2020). ACSM's guidelines for exercise testing and prescription. Lippincott Williams & Wilkins.

Lins, L., & Carvalho, F. M. (2016). SF-36 total score as a single measure of health-related quality of life: Scoping review. SAGE Open Medicine, 4, 2050312116671725.

Liu, C.J., & Latham, N.K. (2009). Progressive resistance strength training for improving physical function in older adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, (3), CD002759.

Ma, W., & Shen, Z. (2023). Impact of community care services on the health of older adults: evidence from China. Frontiers in Public Health, 11, 1160151.

Maier, H., & Klumb, P.L. (2005). Social participation and survival at older ages: is the effect driven by activity content or context?. European Journal of Ageing, 2, 31-39.

Ministry of Digital Economy and Society, National Statistical Office. (2025). The 2024 Survey of the Older Persons in Thailand Provincial Level. Bangkok: Health and Social Statistics Group, Social Statistics Division, National Statistical Office.

Mukherjee, P., Ghosh, A., & Dasgupta, S. (2022). Role of leisure activity in quality of life and meaning in life of male and female older adults. Journal of Geriatric Mental Health, 9(1), 4-8.

Nimrod, G., & Shrira, A. (2016). The paradox of leisure in later life. Journals of Gerontology Series B: Psychological Sciences and Social Sciences, 71(1), 106-111.

Noradechanunt, C., Worsley, A., & Groeller, H. (2017). Thai Yoga improves physical function and well-being in older adults: A randomised controlled trial. Journal of Science and Medicine in Sport, 20(5), 494-501.

Page, P. (2012). Current concepts in muscle stretching for exercise and rehabilitation. International Journal of Sports Physical Therapy, 7(1), 109.

Riebe, D., Ehrman, J. K., Liguori, G., & Magal, M. (2018). ACSM’s guidelines for exercise testing and prescription. American College of Sports Medicine.

Rikli, R.E., & Jones, C.J. (2013). Senior fitness test manual. Human Kinetics.

Rivera-Torres, S., Mpofu, E., Jean Keller, M., & Ingman, S. (2021). Older adults’ mental health through leisure activities during COVID-19: a scoping review. Gerontology and Geriatric Medicine, 7, 23337214211036776.

Rosso, A.L., Auchincloss, A.H., & Michael, Y.L. (2011). The urban built environment and mobility in older adults: a comprehensive review. Journal of Aging Research, 2011(1), 816106.

Sallis, J.F., Bull, F., Burdett, R., Frank, L.D., Griffiths, P., Giles-Corti, B., & Stevenson, M. (2016). Use of science to guide city planning policy and practice: how to achieve healthy and sustainable future cities. The Lancet, 388(10062), 2936-2947.

Sato, D., Kaneda, K., Wakabayashi, H., & Nomura, T. (2007). The water exercise improves health-related quality of life of frail elderly people at day service facility. Quality of Life Research, 16, 1577-1585.

Sherrington, C., Fairhall, N. J., Wallbank, G. K., Tiedemann, A., Michaleff, Z. A., Howard, K., Clemson, L., Hopewell, S., Lamb, S. E., & Lord, S. R. (2019). Exercise for preventing falls in older people living in the community. Cochrane Database of Systematic Reviews, (1), CD012424.

Skevington, S. M., Lotfy, M., & O'Connell, K. A. (2004). The World Health Organization's WHOQOL-BREF quality of life assessment: psychometric properties and results of the international field trial. A report from the WHOQOL group. Quality of Life Research, 13, 299-310.

Tuicomepee, A., Wiwattanapantuwong, J., Suttiwan, P., Watakakosol, R., Iamsupasit, S., & Phupha, P. (2024). Mental well-being model of Thai older adults: Comparing the aging in place and aging migrant groups. PloS one, 19(12), e0311284.

Voraroon, S., Hellzén, O., Meebunmak, Y., & Enmarker, I. (2017). Older People’s lived experiences with participation in shareholding networks for the care of older people in rural areas of Thailand: a phenomenological hermeneutic study. Open Journal of Nursing, 7(7), 875-892.

Wagner-Gutiérrez, N., Gonzalez, S. A., Rubio, M. A., Sánchez-Franco, S., Palencia-Pérez, L., Blanco, M., Ramírez-Vélez, R., & Sarmiento, O. L. (2025). Quality of life, mental health and social relationships among older adults participating in the Recreovía physical activity community program. International Journal for Equity in Health, 24(1), 1–16.

Wang, C., Schmid, C. H., Iversen, M. D., Harvey, W. F., Fielding, R. A., Driban, J. B., Price, L. L., Yu, S. P., McAlindon, D., & McAlindon, T. (2016). Comparative effectiveness of Tai Chi versus physical therapy for knee osteoarthritis: A randomized trial. Annals of Internal Medicine, 165(2), 77–86.

Wongsala, M., Anbäcken, E. M., & Rosendahl, S. (2021). Active ageing–perspectives on health, participation, and security among older adults in northeastern Thailand–a qualitative study. BMC Geriatrics, 21, 1-10.

Wongsala, M., Rosendahl, S., Manasatchakun, P., & Anbäcken, E. M. (2022). Applying the PDSA cycle to a group activity promoting lifestyle change for the active ageing of older Thai adults–a focused ethnography. BMC Geriatrics, 22(1), 117.

World Health Organization. (2002). Active ageing: A policy framework. The Aging Male, 5(1), 1-37.

Yates, L.A., Ziser, S., Spector, A., & Orrell, M. (2016). Cognitive leisure activities and future risk of cognitive impairment and dementia: systematic review and meta-analysis. International Psychogeriatrics, 28(11), 1791-1806.